Ashyq júıeler evolúsıasy máseleleri jýrnaly
"Ашық жүйелер эволюциясы мәселелері журналы" (ЖПЭОС) 2003 жылы құрылды. Журналдың негізін қалаушы және баспагері әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті болып табылады. Журналда университет, ISSN, eISSN нөмірлері, редакциялық алқа құрамы, редакциялық саясат, жарияланым этикасы және веб-сайт ақпараты көрсетілген әзірленген және бекітілген мұқаба және титулдық беттер бар. Журнал жылына 2 рет шығарылады. Журналдың мақалалары CrossRef дерекқорында тіркеледі және әрбір авторлық мақалаға дәйексөзді, сілтемені және электрондық құжаттарға шығуды қамтамасыз ету үшін пайдаланылатын нысанның doi – цифрлық идентификаторы міндетті түрде тағайындалады. Журнал "Ұлттық мемлекеттік Ғылыми-Техникалық Сараптама орталығы" АҚ (ҰҒТЭО) қазақстандық дәйексөз базасымен (Қазбо) индекстеледі. Журнал сонымен қатар ғылыми электронды кітапханада орналастырылған elibrary.ru оқырмандар үшін ашық қол жетімді және "ресейлік ғылыми дәйексөз индексі" (RINC) аналитикалық мәліметтер базасына енгізілген. Журналдың редакциялық алқасының құрамында қазақстандық және шетелдік жетекші ғалымдар бар. Журнал авторлардың жарияланымдарының ақпараттық ашықтығы мен қолжетімділігі саясатын ұстанады, мақалалар журналдың сайтында орналастырылады http://peos.kaznu.kz / толық мәтінді қол жетімділікте үш тілде.
Казахский национальный университет имени аль-Фараби
FERULA FOETIDA ШӨП ТАМЫРЛАРЫНЫҢ ЭТАНОЛ СЫҒЫНДЫСЫНДАҒЫ ОРГАНИКАЛЫҚ ҚОСЫЛЫСТАРДЫ АЛДЫН АЛА АНЫҚТАУ
Жемісті Ферула-дәстүрлі дәрілік өсімдік және оның тамырларында әртүрлі биологиялық белсенді компоненттер бар. Бұл зерттеуде жемісті феруланың кептірілген тамыры шикізат ретінде пайдаланылды. Сығындының жалпы көлемі (80 г шикізаттың 4,4 г) 96% этанолмен ультрадыбыстық экстракция арқылы, содан кейін айналмалы булану арқылы концентрациялау арқылы алынды. Барлық сығындыны Сулы фазада таратқаннан кейін pe (1,46 г) және DCM (0,19 г) фракцияларын алу үшін мұнай эфирімен (PE) және дихлорметанмен (DCM) сұйық-сұйық экстракция жүргізілді. Бұл фракциялар газ хроматографиясы-масс-спектрометрия (GC-MS) әдісімен талданды және нәтижесінде PE фракциясындағы 32 қосылыс және DCM фракциясындағы 79 компонент бағаланды. Бұл зерттеу химиялық компоненттерді кейіннен бөлуге, тазартуға және құрылымдық сәйкестендіруге негіз қалап, осы өсімдіктің тамырынан органикалық қосылыстарды дәйекті түрде алу әдісін алдын ала белгіледі. Бұл зерттеу осы шөптің тамырынан органикалық қосылыстарды алудың дәйекті әдісін алдын ала анықтап, кейіннен әртүрлі полярлық фракциялардағы химиялық құрамдастарды бөлуге, тазартуға және құрылымдық сәйкестендіруге негіз қалады. Алдын ала талдау көрсеткендей, PE және DCM фракциялары негізінен төмен полярлықты компоненттермен байытылған, оларды HPLC, LC-MS және NMR сияқты әдістермен одан әрі анықтауға болады.
Авторлық құқық (c) 2026 Ashyq júıeler evolúsıasy máseleleri jýrnaly
ARTEMISIA RUTIFOLIA ФИТОХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫН САНДЫҚ ЖӘНЕ САПАЛЫҚ ТАЛДАУ
Артемисия рутифолия, Стеф. бұрынғы Спренг. Қазақстанда халықтық дәрілік заттарды қолданудың ұзақ тарихы бар, дегенмен оның химиялық құрамын мұқият зерттеу әлі де шектеулі. Бұл зерттеуде қазақстанның Алматы Облысындағы Artemisia rutifolia әуе бөліктері қазақ Ұлттық Фармакопеясының процедураларын пайдалана отырып, негізгі физика-химиялық көрсеткіштердің, минералды элементтердің және маңызды қайталама метаболиттердің мөлшерін анықтау үшін пайдаланылды. Мұнай эфирі мен дихлорметан фазаларындағы химиялық компоненттер газ хроматографиясы-масс-спектрометрия (GC-MS) көмегімен бөлініп, анықталды, содан кейін nist14 және Wiley стандартты масс-спектрометрия дерекқорлары арқылы қосылыстарды салыстыру және сапалы сәйкестендіру жүргізілді. Талдау көрсеткендей, 50% этанолмен алынған өсімдік үлгісінде 7,42% ылғал, 4,58% күл және 35,76% күл бар. Кумариннің ең жоғары концентрациясы (2,53%), одан кейін полисахаридтер (1,30%) және сапониндер (1,16%) байқалды. Минералды элементтер негізінен K (65,41 мг/100 г) және Ca (39,41 мг/100 г) болды, ауыр металдар PB, Cd және Ni ДДҰ шегінен төмен болды. Мұнай эфирінің фракциясында жиырма сегіз қосылыс болды, олардың көпшілігі метоксибензол туындылары (43,80%), ал дихлорметан фракциясында 63 қосылыс, соның ішінде метоксибензол туындылары (25,82%), скополетин (3,00%), амброзин (3,36%) сияқты сесквитерпен лактондары және әртүрлі фенол қышқылдары. Қорытындылай келе, A. rutifolia осы жерден емдік қасиеттері бар әртүрлі биоактивті компоненттерге ие. Мұнай эфирінің фракциясы негізінен хош иісті және стероидты химиялық заттардан тұрады, ал дихлорметан фракциясы сесквитерпен лактондары мен фенол қышқылдарына бай. Оның химиялық құрамы мен белсенді ингредиенттері туралы қосымша зерттеулер жүргізілетін болады.
ТӨМЕН ТЕМПЕРАТУРАЛЫ ПЛАЗМАДАҒЫ ЖОҒАРЫ КОНЦЕНТРАЦИЯЛЫ КӨМІРТЕГІ НАНОБӨЛШЕКТЕРІНІҢ ТАСЫМАЛДАУ ҚАСИЕТТЕРІН ЗЕРТТЕУ
Бұл мақала төмен температуралы плазмада көміртек нанобөлшектерінің тасымалдау қасиеттерін олардың электрлік зарядтарының ауытқуларын ескере отырып зерттейді. Нанобөлшектердің заряды плазмадан электрон мен ионды кездейсоқ қабылдау процестері арқылы анықталатын стохастикалық шама ретінде қарастырылады. Зарядтың статистикалық сипаттамаларын сипаттау үшін қысқартылған қалыпты таралым қолданылады, оның параметрлері Монте-Карло әдісімен анықталады. Жүйенің динамикасы Юкава өзара әрекеттесу потенциалы бар екі өлшемді қатты корреляцияланған плазма үшін молекулалық динамика әдісімен модельделеді. Өзіндік диффузия және тұтқырлық коэффициенттері орташа квадраттық ауытқу және автокорреляциялық функцияларға негізделген Эйнштейн және Грин–Кубо қатынастары арқылы есептеледі. Заряд ауытқулары жүйенің тасымалдау қасиеттеріне айтарлықтай әсер етіп, диффузия және тұтқырлық коэффициенттерінің байланыстыру параметріне тәуелділігінің өзгеруіне әкелетіні көрсетілді. Алынған нәтижелер тығыз плазма жүйелерін модельдеу кезінде заряд ауытқуларын ескерудің маңыздылығын көрсетеді және күрделі плазмамен жүргізілген тәжірибелерді түсіндіру үшін қолданылуы мүмкін.
ЭЛЕКТРОНДЫ ЖӘНЕ ГАММА-СӘУЛЕЛЕНУДІҢ Bi₂Te₃–Sb₂Te₃ ЖҰҚА ҮЛДІРЛЕРІНІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ЖӘНЕ ТЕРМОЭЛЕКТРЛІК ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕР ЕТУІНІҢ ӘРТҮРЛІ МЕХАНИЗМДЕРІ
Ғарышты зерттеудің және радиоизотопты термоэлектрлік генераторлар (РИТЭГ) технологияларының дамуы экстремалды радиациялық ортада тұрақты жұмыс істеуге қабілетті икемді термоэлектрлік материалдарды жасауды талап етеді. Дегенмен, корпускулалық және фотондық сәулеленудің полимерлі төсеніштерге қондырылған халькогенидті қатты ерітінділердің құрылымдық қасиеттеріне әртүрлі динамикалық әсерлері әлі де жеткілікті зерттелмеген. Бұл жұмыста термиялық вакуумдық булану әдісімен полиэтилентерефталат (ПЭТ) төсеніштерінде өсірілген, қалыңдығы 0,790 мкм болатын 25% Bi₂Te₃–75% Sb₂Te₃ жұқа үлдірлері электронды шоқпен сәулеленуге (1×10¹⁵ э/см² флюенске дейін) және гамма-сәулеленуге (1×10⁷ Р дозаға дейін) ұшыратылды. Үлгілердің морфологиялық, құрылымдық және электрофизикалық параметрлері атомдық-күштік микроскопия (АКМ), рентгендік дифракция (РД), Раман спектроскопиясы және екі зондты өлшеу әдісі арқылы жүйелі түрде талданды. Нәтижелер сәулеленудің табиғатына байланысты деградация механизмдеріндегі іргелі айырмашылықты көрсетті. 1×10¹⁵ э/см² критикалық электрондық флюенсінде қатты радиациялық зақымданулар мен беткі атомдардың шашырауы аморфты-металданған беттік қабаттың түзілуіне әкелді, бұл Зеебек коэффициентінің күрт төмендеуін тудырды. Керісінше, гамма-сәулелену Комптон эффектісі есебінен біртекті көлемдік Френкель жұптарын тудыра отырып, беткі морфологияны толығымен сақтап қалды. Бұл Писаренко – Мотт қатысына қатаң бағынатын дәйекті компенсация және декомпенсация (ақаулардың коагуляциясы) циклдерін тудырды, мұнда электр өткізгіштік 1×10⁶ Р дозада 0.12×10³ Ом⁻¹·м⁻¹-ге дейін төмендеп, 1×10⁷ Р дозада 0.84×10³ Ом⁻¹·м⁻¹-ге дейін қалпына келді. Гамма-сәулелену көлемдік ақаулар инженериясының құралы ретінде қызмет етеді, ал жоғары дозалы электронды атқылау беттік эрозия салдарынан термоэлектрлік тиімділікті қайтымсыз төмендетеді деген қорытынды жасалды.
ГЕОКОСМИКАЛЫҚ ДАУЫЛ 2025 ЖЫЛҒЫ 9-15 ҚАРАША
Бұл зерттеу бірегей гелиогеофизикалық оқиғаны қарастырады: 2025 жылдың 9-11 қарашасындағы X және M класты Күн жарқылдары, Жерге бағытталған тәждік массаның лақтырылуымен қатар жүрді. 2025 жылдың 11-15 қарашасы аралығындағы Жерге жақын кеңістіктің бұзылған күйі күн желінің параметрлерін пайдаланып зерттелді. Осы кезеңдегі күн желінің протон тығыздығы бірнеше рет күрт көтерілді, күн желінің жылдамдығы 1000 км/с дейін өсті және протон температурасының күрт жоғарылауы байқалды. Геомагниттік өріс қатты бұзылды, Kp-индексі 9 болды. AL-индексінің, AU-индексінің, SYM-D және SYM-H минуттық мәндері, сондай-ақ жаһандық электрон мөлшерінің екі сағаттық мәндері де оқиғаны сипаттау үшін пайдаланылды. Бұл мақалада бірегей геокосмикалық дауыл кезінде Күндегі, планетааралық магнит өрісіндегі, магнитосферадағы және Жер атмосферасының жоғарғы қабаттарындағы физикалық процестер қарастырылады, бұл оны пәнаралық сипатқа айналдырады. 2025 жылдың қарашасында болған қуатты күн дауылы экстремалды геомагниттік және теріс ионосфералық дауылдарды тудырғаны анықталды.
PT100 ТЕРМИСТОРЫНЫҢ НЕГІЗІ ЗЫМЫРАН-ҒАРЫШ ТЕХНИКАСЫ ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ТЕМПЕРАТУРАСЫН ӨЛШЕУГЕ АРНАЛҒАН ЭЛЕКТРОНДЫҚ СХЕМАНЫ ӘЗІРЛЕУ ЖӘНЕ КАЛИБРЛЕУ
Ғарыш аппараттарының элементтерінің күйін бақылау — ғарыш өнеркәсібіндегі ең маңызды міндеттердің бірі. Температура сияқты негізгі параметрді білу зымыранның маңызды компоненттерінің жұмыс жағдайын бақылауға мүмкіндік береді. Бұл, әсіресе, температураға сезімтал электроника мен жоғары жылулық жүктемеге ұшырайтын зымыран бөліктері үшін аса маңызды. Осы зерттеудің мақсаты – ғарыштық-зымыран аппаратының үш нүктесінде температураны бір мезгілде өлшеуге арналған ықшам әрі тиімді шешім әзірлеу, сондай-ақ PT100 температура датчигін калибрлеудің оңтайлы алгоритмін жасау болды. Бұл әдіс датчиктің жеке сипаттамаларын ескере отырып, температураны дәлірек өлшеуге мүмкіндік береді. Жұмыстың ғылыми жаңалығы — ғарыш техникасына арналған ықшам және қолданбалы температура өлшеу схемасының жаңа түрін ұсынуда. Жобаның практикалық маңыздылығы оның ұлттық жобаларда нақты қолданылғанымен расталады. Зерттеу әдістемесі электрондық схеманы әзірлеу мен оны плата сызбаларын салу EasyEDA редакторында жобалауды, сондай-ақ STM32CubeIDE ортасында C++ тілінде қосып, калибрлеуді қамтиды. Жұмыста PT100 терморезисторы, LM224 күшейткіші және STM32 микроконтроллері сияқты негізгі электрондық компоненттер пайдаланылды. Нәтижесінде ғарыш аппараттарының элементтерінің температурасын өлшеуге арналған дайын шешім жасалды. Оның құндылығы – нақты жобаларда қолданылуы және қарапайымдылығы, ықшамдығы мен техникалық икемділігі арқасында ұқсас жобаларға бейімделе алуында. Бұл шешім алғаш рет ұсынылып отыр және ол ғарыш өнеркәсібіндегі ұлттық тәуелсіздікке қол жеткізудің маңызды қадамы болып табылады. Сонымен қатар, ол халықаралық тәжірибеге сүйеніп, классикалық формулалар мен схемаларды түрлендіріп қолданады.
Авторлық құқық (c) 2025 Ashyq júıeler evolúsıasy máseleleri jýrnaly
КҮШТІ КҮН ПРОТОН ЖАРҚЫРАУЛАРЫНЫҢ МИКРОТТОЛҚЫНДЫҚ СӘУЛЕЛЕУІНІҢ ФРАКТАЛДЫҚ СИПАТТАМАЛАРЫНЫҢ ДИНАМИКАСЫН ЗЕРТТЕУ
Жұмыстың мақсаты – күшті протондық және протондық емес күн жарқылдарынан шығатын радио сәулелену жарылыстарының сипаттамаларының эволюциясын сапалы және сандық тұрғыдан зерттеу. Соңғы бірнеше онжылдықта мамандар күн жарқылдарының сәулеленуіне арналған көптеген көптолқынды зерттеулер деректері негізінде протондық өсулермен бірге жүретін жарылғыш күн жарқылдарының импульстік және біртіндеп фазадан тұратынын көрсетеді. Микротолқынды диапазонда, олардың интенсивтілігіне сүйене отырып, радио жарылыстарын диагностикалауға арналған құнды зерттеулер ИЗМИРАН әдісіне негізделген. Біз де осы міндеттерді шешуге шығармашылық тұрғыдан келдік және алғаш рет фракталдық әдісті және оның «сырғымалы терезе» нұсқасын микротолқынды диапазондарда λ=10,7 және 27,8 см бір мезгілде бақыланған күн протондық жарқылдарының радио жарылыстарына негізделген уақыттық қатарлара қолданылды. Бақылаулар 2014–2020 жылдары Қазақстан Республикасының Ионосфера институтының РТ-12 радиотелескопында f=1 және 3 ГГц жиіліктерінде жүргізілді. Сонымен қатар, күн жарқылы кезіндегі микротолқынды аймақтарда λ=10,7 және 27,8 см үш протондық оқиғалар бақыланды, олар Танакa-Эноме критерийіне сай келді: F_3см/F_8см>1, бұл F_10,7см/F_27,8см>1 критерийіне ұқсас. Оқиғалар болған уақыт аралығында есептелген D_t және H_t мәндеріне негізделе отырып, олардың ең үлкен тұрақсыз кезеңдерін анықтауға болады
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АШЫҚ ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРІНДЕГІ ЖЫЛУ ЭНЕРГИЯСЫН ТЕХНИКАЛЫҚ ЕСЕПКЕ АЛУ САПАСЫН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ӘДІСТЕРІНІҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ
Мақала ашық техникалық жүйелер контекстінде қарастырылатын жылу энергиясын техникалық есепке алу жүйесіндегі негізгі элемент ретінде жылу есептегіштерін тексеру әдістерінің эволюциясын зерттеуге арналған. Қазақстан Республикасында қолданыстағы салыстырып тексерудің нормативтік тәсілдеріне салыстырмалы талдау жүргізілді, олардың айрықша ерекшеліктері мен метрологиялық сенімділігі мен өлшеу дәлдігіне әсері анықталды. Қолданыстағы әдістемелерді технологияларды пайдалану мен дамытудың өзгеретін жағдайларына бейімдеу қажеттілігі, оның ішінде тексеру нәтижелерін өңдеу және түсіндіру үшін жасанды интеллект элементтерін енгізу есебінен негізделген. Ашық энергия жүйелеріне біріктірілген өлшеу жүйелері жұмысының тиімділігін арттыруға бағытталған тексеру жүйесін жаңғырту тәсілдері ұсынылды. Алынған нәтижелер тексеру зертханаларында да, жаңа нормативтік құжаттарды әзірлеу кезінде де пайдаланылуы мүмкін, бұл есепке алу дәлдігін, энергия тиімділігін және ашық энергетикалық жүйелердің тұрақтылығын арттыруға ықпал етеді.
ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕРДЕГІ ОНЫ ЖЕҢУ ҚҰРАЛЫ РЕТІНДЕ НЕ БАР ЖӘНЕ НЕ БОЛУЫ КЕРЕК АРАСЫНДАҒЫ ҚАЙШЫЛЫҚ
Бұл жұмыста қазіргі заманғы әлеуметтік және экономикалық теориялардың ең күрделі қайшылығының бірі – «бар» мен «болуға тиістінің» арасындағы қайшылықты еңсеру тәсілі қарастырылады. ХХ ғасырдың басында алғаш рет аталған бұл мәселе «бар нәрсе мен болуға тиіс нәрсенің» арасындағы қарама-қайшылық ретінде сипатталады. Егер гуманитарлық зерттеулер көбіне «барды», яғни жеке және қоғамдық қатынастардың ағымдағы күйін талдаса, онда «болуға тиіс» – қоғамның идеалдандырылған үлгілерін егжей-тегжейлі қарастыру гуманитарлық ғылымдарда әдетте қабылданбайды. Біздің зерттеуімізде қоғам дамуының теріс үрдістерінің физикалық табиғаты туралы түсініктер негізінде қарастырылып отырған қайшылықтың қоғамдардың тұйықтылығына байланысты еңсерілмейтіндігі көрсетіледі. Альтернатива ретінде Вернадскийдің ноосфералық моделі рухындағы қоғамның мақсатты дамуының болашағы ұсынылады. Ноосфералық дүниетанымды іске асыру қоғамды ашық жүйеге айналдыруға мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде «бар – болуға тиіс» қайшылығын жояды. Ұсынылған модельдің өміршеңдігін адамзаттың ноосфераны құрудың бірқатар қажетті шарттарына қол жеткізгендігі дәлелдейді. «Барды» жүйелі түрде түзетудің құралы ретінде жасанды интеллектіні пайдалану ұсынылады. Мұндай тәсіл тек бастапқы қайшылықты жеңіл шешіп, «бар» мен «болуға тиіс» арасындағы үйлесімді жақындасуды қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар жеке тұлға мен қоғамның әлеуетін ашудың жаңа мүмкіндіктерін де ашады
ЖЕР СІЛКІНІСІ ҮЙІНДІЛЕРІНІҢ БЕЛСЕНДІЛІГІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТЕРМОДИНАМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ РЕОЛОГИЯЛЫҚ ПАРАМЕТРЛЕРІ
Бұл жұмыс зерттелген аймақтағы (70-85° шығыс, 39-46° солтүстік) жер сілкінісі тобының белсенділігін және үйірлердің сейсмикалық қасиетін тану әдісін қарастырады. Зерттелетін аумақтағы үйінді сейсмикасының термодинамикалық және реологиялық параметрлері туралы жаңа мәліметтер алынды. Қарастырылып отырған бақылау кезеңінде Солтүстік Тянь-Шань аймағының сейсмотектоникасындағы сейсмикалық құбылыстардың шоғырлы шоғырлары анықталды және 2017 жылдан 2026 жылдың басына дейінгі кезеңге көрсетілді. Жүргізілген зерттеулер жер сілкінісіндегі термодинамикалық және реологиялық параметрлердің сандық мәндерін берді. Алғаш рет жер сілкінісіндегі термодинамикалық және реологиялық параметрлерді есептеудің сандық нәтижелері алынды және ұсынылды. Бұл есептеулер сейсмикалық оқиғаларға арнайы бейімделген әмбебап есептеу әдісін қолдану арқылы орындалды. Зерттеу сонымен қатар үйір ошақтарындағы параметрлердің уақытша өзгерістерін көрсетеді және әмбебап әдістің есептеу үлгісіне сәйкес уақыт бойынша термодинамикалық және реологиялық параметрлердің әрекетін нақты көрсетеді. Алынған нәтижелер белсенді орталарда жүретін сейсмикалық процестердің физикасын түсіну үшін ғылыми және практикалық әлеуетті ұсынады, сейсмикалық процестер мен үйірлерді неғұрлым егжей-тегжейлі және тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді.
ТЕМПЕРАТУРАЛЫҚ ИНВЕРСИЯЛАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ПАВЛОДАР ҚАЛАСЫНДАҒЫ АУА ЛАСТАНАУЫНА ӘСЕРІ
Бұл мақалада Қазақстанның ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі Павлодар қаласының ауасының ластануы мен оған температура инверсияларының әсері қарастырылады. Павлодар жылуэлектр орталығы (ЖЭС), ірі химиялық және металлургиялық кәсіпорындардағы жақын аймақтар мен негізгі тасымалдану бағыттары талқыланады. Зиянды компоненттердің едәуір бөлігі қолайсыз метеорологиялық факторлар жағдайында түзілетіні, олардың ішінде температуралық инверсиялар шешуші рөл атқаратыны атап өтіледі. Бұл атмосфералық құбылыстар ауа қабаттарының тік бағытта қозғалысының табиғи процестерін бұзады, нәтижесінде ластаушы компоненттер жер қабатында жиналып, онда ұзақ уақыт сақталады. Зерттеу жұмысында температура инверсиясының қалыптасуының физикалық механизмдері, оның ішінде ауа тығыздығының өзгерісі, атмосфералық қабаттар арасындағы жылу алмасу, жел жылдамдығының биіктікке тәуелділігі, сондай-ақ тоқырау құбылыстарын туғызатын жер бедері мен қала құрылысының ерекшеліктері түсіндірілген. Ластанған атмосфераның химиялық құрамы қарастырылады: негізгі назар отынды жағы және өнеркәсіптік қондырғылардан бөлінетін РМ 2.5 ұсақ бөлшектерге, азот оксидтеріне, ауыр металдар, күкірт диоксидіне, көміртегі тотығына және басқа да қосылыстарға аударылады. Бұл компоненттер халықтың денсаулығына үлкен қауіп төндіреді, жедел және созылмалы респираторлық ауруларды тудырады және сонымен қатар, жүрек-қантамыр, онкологиялық патологиялардың қауіпін арттырады. Алынған мәліметтер мен әлемдік тәжірибені талдау негізінде тұрақты температура инверсиялары жағдайында ауаның ластануын азайтудың ғылыми негізделген тәсілдері ұсынылған. Мақаланың негізгі бағыты тұрақты температура жағдайында өнеркәсіптік өндірістің атмосфераға әсерін бағалау болып табылады. Сондай-ақ инверсиялардың жиілігі мен ұзақтығы, олардың маусымға және климаттың өзгерісіне тәуелділігі талданады.
Материя құрылымының оның динамикасындағы рөлін ескермей, дүниенің эволюциялық картинасын құру мүмкін емес екені көрсетілген. Жүйелердің пайда болу, даму және ыдырау процестерін сипаттайтын эволюция физикасын құру қажеттілігінің негіздемесі ұсынылған. Құрылымдық дененің қозғалыс теңдеуі негізінде эволюция физикасын неге және қалай құруға болатындығы көрсетілген. Бұл теңдеуді қозғалыс энергиясы мен дененің ішкі энергиясының қосындысымен ұсынылған толық энергияның инварианттық жағдайынан қалай алуға болатындығы туралы қысқаша түсініктеме берілген. Толық энергияның мұндай көрінісі симметрия дуализм принципіне сәйкес қажет. Олардың динамикасындағы материя элементтерінің құрылымдық рөлін есепке алу механика, статистикалық физика және термодинамика арасындағы қайшылықты жоюға қалай әкелетіні көрсетілген. Берілген теңдеуден термодинамиканың екінші заңы, сондай-ақ заттың шексіз бөлінуі қалай пайда болатындығы көрсетілген. Материяның шексіз бөліну жағдайынан әлемнің эволюциялық бейнесін құру мүмкіндігі қалай пайда болатындығы қарастырылады. Қолданыстағы физикалық проблемаларға талдау жасалды, оларды шешу үшін материяның құрылымын ескеру қажет. Атап айтқанда, материяның шексіз бөліну шарты кванттық механиканың кейбір негізгі ережелерін түсіндіруге қалай әсер етуі мүмкін екендігі қарастырылады. Құрылымдық кванттық бөлшектің қозғалыс теңдеуі берілген және осы теңдеудің қасиеттері анықталған
ВАКУУМДЫҚ ДОҒАЛЫҚ ПЛАЗМАДАН ӘР ТҮРЛІ СУБСТРАТТАРДА ТҰНДЫРЫЛҒАН МЕТАЛЛ ЖАБЫНДАРЫНДАҒЫ МИКРОҚҰРЫЛЫМДАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ.
Өтпелі металдар және олардың қорытпалары химиялық катализде кеңінен қолданылады және электрохимиялық отын элементтерінде сәтті қолданылады, олардың бірі металл-ауа батареялары (MAБ). Бұл зерттеу MAБ электродтарын жасау үшін өтпелі металдардан жасалған жоғары энтропиялық қорытпаны (ЖЭҚ) пайдалануды ұсынады. Катод үлгісі, Fe-Co-Ni-Nb-Mo композициясының қатты өтпелі металл қорытпасы төмен температуралық синтезді қолдану арқылы дайындалды және ВДУ-1 жүйесі арқылы плазмалық шашыратылджы. Мыс субстраттарында 94-103 мкм қалыңдықтағы және шашыраған катодқа ұқсас стехиометриялық құрамдағы үздіксіз қабаттар тұндырылды. Орташа вакуум жағдайында шашырату арқылы тұндырылған біртекті қапталған қабаттардың құрылымында жоғары оттегі мен көміртегі бар микроскопиялық қосындылар бар. Шашыраған катодтардың бетінде өлшемі 100-250 мкм болатын шеңберлі ойыстар табылды. Бұл ойыстар катодты нүктелерде шоғырланған бетіндегі доғалық токпен байланысты. МАБ энергетикалық өнімділігінің жоғарылауы анодтар ретінде плазмамен өңделген беттері бар ЖЭҚматериалдарын сынау кезінде көрсетілді. Интегралды ЖЭҚ катодын өңдеу кезінде оның бетінде тоқтың тығыздығын төмендететін және материалдың химиялық төзімділігін жақсартатын өрескел рельеф пайда болады. Оган себеп металл бетінде плазмалық өңдегеннен соң микро деңгейде қалыптасатын рельеф сырт беттің ауданын улкейтеді ал тоқ тығыздығын азайтады.
Аңдатпа. Мақалада жоғары энергиялы күн ғарыштық сәулелерінің көбеюінен туындаған жердегі өсу оқиғалары (Ground Level Enhancement, GLE) туралы жедел ескерту жүйесінің сипаттамасы келтірілген. Әзірленген жүйе халықаралық нейтрондық мониторлар желісінің (NMDB) және GOES спутниктік рентгендік сенсорлардың деректерін нақты уақыт режимінде талдай отырып біріктіреді. Жүйенің негізгі компоненттеріне деректерді автоматтандырылған жүктеу, уақыт қатарларын өңдеу және радиациялық ортаның айтарлықтай өзгерістері анықталған кезде алерт сигналдарын жасау кіреді. Ұсынылған алгоритмдерді қолдану жалған позитивтерді азайтуға және орбиталық ғарыш аппараттарына электрониканың зақымдануы немесе күн панельдерінің деградациясы сияқты қауіптерді тез анықтауға мүмкіндік береді. Жүйені нақты оқиғаларға, соның ішінде GLE №73 - 76-ға тестілеу оның жоғары тиімділігі мен сенімділігін растады.
ГЕОФИЗИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ҚАШЫҚТЫҚТАН ЗОНДТАУ ДЕРЕКТЕРІНІҢ КЕШЕНДІ ЖИЫНТЫҒЫН ПАЙДАЛАНУ АРҚЫЛЫ ҚОЛДАР МАССИВІНІҢ МИНЕРАЛДЫҚ ПОТЕНЦИАЛДЫ КАРТАСЫН ТҰРҒЫЗУ
Ұсынылған кешенді әдістемеде Қолдар гранитоидтық интрузиясының перспективалы аймақтарын анықтау әдістемесі ұсынылды, бұл әдіс геофизикалық өрістерді қолдану арқылы, өзгерістер (альтерация) аймақтарын бөлуді және спутниктік деректер негізінде зерттелетін аумақтың бөлшектенуін біріктіретін кешенді тәсілді қамтиды. Пайдалы ақпарат алу және интерпретацияны жақсарту үшін геофизикалық өрістер толық көлденең еңіс фильтрін қолдану арқылы түрлендірілді. Пайдалы ақпаратты алу және интерпретацияны жақсарту үшін геофизикалық өрістер зерттелетін аумақтың геологиялық және құрылымдық ерекшеліктерін көрсете отырып, гравитация мен магнит өрістерінен аймақтық фондық мәнін алып тастайтын көлбеу сүзгінің толық көлденең туындысы арқылы түрлендірілді. ASTER оптикалық спутниктерінің спектрлік талдауының негізінде геологиядағы маңызды процесс болып табылатын өзгеріс аймақтары картаға түсірілді, өйткені олар алтын, мыс, күміс және т.б. минералдардың минералдануымен бірге жүреді. Линеаменттік талдау өткізгіштігі жоғары аймақтарды анықтауға мүмкіндік берді, бұл да кен түзілу факторларының бірі болып табылады. Жоғарыда сипатталған кешенді пайдалана отырып, географиялық ақпараттық жүйелерді қолдану арқылы пайдалы қазбалар перспективаларының картасы жасалды, ол екі үлкен аумақты анықтады, біріншісі Қолдар массивінің батыс бөлігінде, екіншісі массивтің солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Алынған картаның дәлділік талдауы бұрыннан белгілі кен орындарымен жүргізілді, бұл сәйкестіктің жоғары деңгейін көрсетті. Осылайша, әзірленген потенциалды минералдану картасы кенді пайдалы қазбаларды одан әрі барлау үшін учаскелерді таңдауда пайдалы нұсқаулық бола алады. Пайдалы қазбалардың өзгеру аймақтары мен перспективті кен орындары туралы алынған мәліметтер Қазақстанның әртүрлі аймақтарының перспективті учаскелерін бағалауға бағытталған болашақ зерттеулерде шешуші рөл атқарады. Бұл әдістер литологиялық белгілерді, құрылымдық линеаменттерді анықтау және өзгеру аймақтарын анықтау сияқты басқа геологиялық мәселелерді шешу үшін маңызды болады.
ЖОҒАРҒЫ ИОНОСФЕРАДАҒЫ КЛИМАТТЫҚ ӨЗГЕРІСТЕР: ҚАЗАҚСТАН АЙМАҒЫНДАҒЫ F2 ҚАБАТЫНЫҢ СЫНИ ЖИІЛІГІНІҢ ҰЗАҚ МЕРЗІМДІ ВАРИАЦИЯЛАРЫ МЕН ТРЕНДТЕРІ
Станциядағы жерүсті тік зондтау деректерінен алынған ионосфералық F2 қабатының (foF2) критикалық жиіліктерінің ұзақ мерзімді өзгергіштігі мен өзгеру тенденциялары зерттелді. Алма-Ата [43.25N, 77.92E] 07.1958 – 04.2018 кезеңге. Түске жақын (11–14 LT), түн ортасына жақын (23–01 LT) және сағаттық медианалық foF2 мәндері талданады. foF2 вариациялары да, F10.7 күн белсенділігі индексінің вариациялары да 11 жылдық тұрақты циклді, 60 жылдық бақылау интервалында тұрақты теріс трендті, сондай-ақ кейбір ұзақ мерзімді (шамамен төрт 11- жылдық күн циклдері) тербеліс. foF2 трендінің маусымға және тәулік уақытына тәуелділігі зерттелді. foF2 үрдісі іс жүзінде жоқ қысқы маусымның түнгі уақытын қоспағанда, барлық қарастырылатын жағдайлар үшін тұрақты теріс foF2 үрдісі байқалатыны анықталды. Ең жоғары теріс foF2 тренд мәндері күндізгі уақытта байқалады; Критикалық жиіліктер бүкіл бақылау кезеңінде және әр маусымда күн белсенділігімен жақсы қарым-қатынасты көрсетеді. foF2 мәндері (байқалған foF2 мен модель арасындағы айырмашылық (foF2 және F10.7 арасындағы квадраттық регрессия), 11 жылдық (132 ай) тереземен тегістелген, жалпы алғанда сәйкес курсты көрсететіні анықталды. dfoF2132 уақыт бөлудегі максимум позициясы, төмендеу фазасына көшу ертерек (шамамен 1980 ж.) орын алады. d) F10.7132 максимумының позициясына қатысты (шамамен 1986 ж.), бұл қосымша (күн белсенділігіне) көздің, мүмкін антропогендік көздің ионосфераға әсерін көрсетуі мүмкін. 1980 жылға дейінгі және одан кейінгі 22 жылдық кезеңдерге арналған foF2 өзгермелілігінің есептеулері кейінгі кезеңде (1980-2001) критикалық жиіліктердің айтарлықтай төмендеуін көрсетті.
КВАЗИ-ЕКІ ӨЛШЕМДІ ТУРБУЛЕНТТІ АҒЫНДАРДАҒЫ ҚҰЙЫНДЫҚ ЭЛЕМЕНТТЕРДІҢ РАДИАЛДЫ ҚҰРЫЛЫМДАНУЫ
Бұл жұмыстың мақсаты батырылған ортаның квази-екі өлшемді құйынды пакетіндегі турбуленттіліктің құрылымдық элементтерін сипаттайтын теңдеулерді қарастыру болып табылады. Құйындылық теңдеуіне және ағындық функцияға негізделген аналитикалық тәсіл элементар құйынды түзілімдерді квази-екі өлшемді турбуленттіктің құрылымдық элементтері ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Осы негізде алынған өрнектер біртекті турбуленттілік сипаттамаларын талдау және араластыру процестеріне жеке құйындылардың үлесін бағалау үшін қолданылады. Ағындық функцияны қолданатын Навье-Стокс теңдеулерінің құйынды пішіні негізінде жекеленген құйынды құрылымдарды сипаттайтын аналитикалық шешімдерді алуға мүмкіндік береді. Атап айтқанда, мақалада логарифмдік тербелмелі функцияларды таңдау кезінде сақина симметриясы мен масштабының инварианттылығы бар шешімдер мүмкін болатыны көрсетілген. Алынған графикалық талдау бір құйынның алынған құрылымын турбулентті ағындағы үлгі құйынды ретінде түсіндіруге мүмкіндік берді, бұл изосызықтар пішінімен және ағын функциясы рельефінің сипатымен расталады. l параметрі, ағын пішіні f(y) және параметрлер кестесінде көрсетілген ағын режимдері арасында байланыс орнатылды. Алынған нәтижелер турбулентті ағынды оның құрылымдық элементтерінің динамикасы арқылы сипаттау тәсілінің орындылығын растайды. Бұл тәсіл турбулентті өрістердің спектрлік ғана емес, сонымен қатар кеңістіктік локализацияланған қасиеттерін талдауға мүмкіндік береді.
HD 328990 Be ЖҰЛДЫЗЫНЫҢ ФОТОМЕТРИЯЛЫҚ ӨЗГЕРІСІ
Біз HD 328990 классикалық Be-типті жұлдызының 2016–2025 жылдар аралығын қамтитын ASAS-SN шолуының архивтік деректері негізінде фотометриялық талдауын ұсынамыз. V және g диапазондарындағы ұзақ мерзімді жарық қисығы шамамен 0.2 жұлдыздық шамадағы ең үлкен және ең кіші мәндер арасындағы айырмашылықпен сипатталатын төмен амплитудалық айнымалылықты көрсетеді. Lomb–Scargle периодограмма талдауы Porb ≈ 176.3 тәулікке жуық айқын периодты сигналды анықтайды, бұл фаза бойынша тұрғызылған жарық қисығымен де расталады. Фазалық қисық айтарлықтай шашыраңқы болса да, әлсіз, бірақ қайталанатын фотометриялық модуляциялардың болуы квазипериодты құбылыстың бар екенін көрсетеді. Жұлдыздың классикалық Be жұлдызы ретінде жіктелуін ескере отырып, байқалған айнымалылықты жұлдыз маңындағы диск құрылымындағы өзгерістермен немесе ықтимал қосжұлдыз серігінің әсерінен туындайтын динамикалық процестермен түсіндіруге болады. Бақылау нәтижелері басқа Be жұлдыздарында да байқалатын фотометриялық сипаттармен сәйкес келеді және жұлдыз маңындағы зат, жылдам айналатын B-типті жұлдыздардағы айнымалылық механизмдерінің күрделілігін көрсетеді.
ТОЛҚЫНДЫҚ ТЕҢДЕУДІҢ ДЫБЫС-ДІРІЛДІ ТАСЫМАЛУ ШЕШІМДЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚАСИЕТТЕРІ
Мұнда қозғалатын объектілермен байланысты толқындық сәулелену көздерінің ортаға әсерін зерттейміз, олардың жылдамдығы дыбыстық, трансоникалық, дыбыстан жоғары, бірнеше дыбыстық жылдамдықтары бар орталарда (мысалы, серпімді) және трансоникалық болуы мүмкін. Физикалық өлшемдік кеңістіктерде (N = 1, 2, 3) 1-ден асатын кез келген Мах сандарында бұзылу көзінің дыбыстан жоғары жылдамдықтары үшін толқын теңдеуінің негізгі және тұрақты діріл тасымалдау шешімдері құрастырылған. Бұл теңдеулердің іргелі шешімдері – тұрақты жылдамдықпен қозғалатын және тұрақты жиілікте тербелетін нүктеде шоғырланған көздің қозғалысы кезінде ортаның динамикасын сипаттайтын Грин функцияларын құрастырған. Оның негізінде кеңістікте таралған және қозғалатын беттер мен түзулерде шоғырланған қозғалмалы тербеліс көздерінің әсерінен тербеліс беріліс теңдеуінің жалпыланған шешімдері құрастырылған. Бұл шешімдер изотропты ортадағы қозғалатын дыбыстан жоғары бұзылу көздерінің осы түрі үшін континуум механикасының көптеген теңдеулерінің шешімдерін құруға мүмкіндік береді және әртүрлі инженерлік есептерді шешуде кеңінен қолданылады.
НАНОКОМПОЗИТТІ (TIALSIY)N/CRN ЖАБЫНДАРЫНЫҢ ТЕРМОДИНАМИКАЛЫҚ АРАЛАСТЫРУ ЭНЕРГИЯСЫН ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ СИПАТТАМАЛАРЫН ТЕОРИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ
Мақалада катодтық-доғалық бүрку әдісімен бүркілген болат төсеніште көпқабатты (TiAlSiY)N/CrN жабындысына жүргізілген теориялық және эксперименттік зерттеулер ұсынылған. Бірінші принциптерден алынған есептеулер Ti1–xAlxN/CrN наноқабатының жоғары Alx (x=0,75) мөлшерімен тұндырылуы күшті тұрақтандыру әсерін тигізетінін және бұл фазалардың қабаттануына ықпал ететінін көрсетеді. Ti1–xAlxN/CrN гетероқұрылымдарының араласу энергиясы x=0,75 болғанда 0,11 эВ/Н-ге тең болып, x=0,25 болғанда біртіндеп 0,07 эВ/Н-ге дейін төмендейді. Дифракциялық мәліметтер нәтижелері (TiAlSiY)N/CrN жабындысында {111} бағытында артық құрылымдалған кубтық NaCl тәрізді типтік құрылымның бар екенін көрсетеді. Химиялық байланыстарды зерттеу барысында Al-N, Al-Ti-N байланыстарының айқын қалыптасуы және Al элементінің басым концентрациясы, сондай-ақ әлсіз Si-N және Al-O, Ti-O оксидтік байланыстары анықталды. Ауыр Au иондарының имплантациясы жабындының бетінде нанокомпозиттер мен нанокристалдардың түзілуіне алып келеді, бірақ тереңдік бойынша айтарлықтай құрылымдық өзгерістерге әкелмеді. Имплантация аймағында азоттың мөлшері Au иондарының шашырауынан болатын шығындар есебінен 0,5 есеге төмендейді. Имплантацияланған жабындыда беткі (TiAlSiY)N қабаты алтын иондарының өте әлсіз іздерін көрсетеді, бұл иондардың бұл қабат арқылы толық өтіп, CrN қабатында тоқтағанын және келесі қабат интерфейсіне жеткенін көрсетеді.
ТЫҒЫЗ ПЛАЗМАНЫҢ ЭЛЕКТРОДИНАМИКАЛЫҚ СИПАТТАМАЛАРЫ ЖӘНЕ ДИАГНОСТИКАСЫ
Аннотация Бұл жұмыста модельдік екікомпонентті тығыз плазма квазиклассикалық жуықтауда өзара үйлестірілген бес-моменттік әдіс негізінде қарастырылады. Ұсынылған есептеу әдісінің ерекшелігі – сәйкестендіру параметрлерінің болмауы және есептеулер үшін тек плазма параметрлерінің қажеттілігі. Электодинамикалық сипаттамалар есептеліп, талданды. Алынған нәтижелер молекулалық динамика әдісімен модельдеу барысында басқа авторлар тапқан деректермен салыстырылды. Бұл жүйенің статикалық сипаттамалары Дойч псевдопотенциалы арқылы гиперцептік жуықтаудағы Орнштейн-Цернике теңдеуін шешу арқылы анықталды. Дойч псевдопотенциалы үлкен қашықтықта Кулон потенциалы сияқты әрекет етеді, бірақ шағын қашықтықта шекті болады, өйткені ол бөлшектердің кванттық қасиеттерін ескереді. Моменттер әдісін қолданған есептеулердің ерекшелігі – есептеу қатынастарына кіретін Неванлинна параметр-функциясын анықтау қажеттілігі. Осы зерттеуде бұл функция әртүрлі реттің моменттері қатынасынан ғана тәуелді болады. Дисперсиялық теңдеу моменттер әдісі арқылы шешілді, одан плазмалық толқындардың дисперсиясы мен өшу декременті алынды. Алынған мәліметтер сандық тәжірибемен салыстырылды. Сонымен қатар, плазма температурасын анықтау үшін бағалау диагностикасының әдісі ұсынылды. Түйінді сөздер: екікомпонентті плазма, моменттер әдісі, Неванлинна параметр-функциясы, динамикалық құрылымдық фактор, плазма диагностикасы, плазмалық толқындардың дисперсиясы, плазмалық толқындардың өшу декременті.
КҮН ПРОТОН ОҚИҒАСЫНЫҢ ФРАКТАЛДЫҚ СИПАТТАМАЛАРЫНЫҢ ӨЗГЕРУІ
Бұл бірлескен зерттеу жұмысы күн белсенділігінің 24-ші циклінің соңындағы радиожарылулар негізінде алау мен протон оқиғаларының сандық радиодиагностикасына арналған. Бақылау Қазақстан Республикасының Ионосфера институтының 12 метрлік радиотелескопында f=1 және f=3 ГГц жиіліктерінде жүргізілді. Зерттеулер көрсеткендей, үш алау оқиғасы: B 6.2/~X 2.4, 09.01.2014; M 2.7, 21.06.2015 және M 7.9, 25.06.2015, протон критерийлеріне толық сәйкес келеді. Қос жиілікті (1 және 3 ГГц) күн протонының оқиғаларының радиосәулеленуінің қиылысу нүктесі олардың импульстерінің және біртіндеп фазаларының басталуының нөлдік уақытын анықтайды. Біріншісінде – импульстік фазада электрондар басым, ал екіншісінде – протондар санының біртіндеп көбею фазасы. Күннің жарылуы кезінде «бірінші» фазадағы электрондардың үдеуі 4-8 мин.; электрондар мен протондардың «екінші» фазадағы үдеуі 10-46 мин аралығында өзгереді. Біз жасаған уақыт қарқындылығы профильдері және біз тапқан Герест индексінің мәндері біз зерттеген жану оқиғаларының динамикасын қадағалауға мүмкіндік береді. Бұл бізге дағдылану оқиғаларын сапалық және сандық тұрғыдан бағалауға мүмкіндік береді. Осылайша, радиомәліметтердің мәндері осы үш протон оқиғасына әдісті қолдану нәтижесінде бақылау масштабында да, спектрдің энергиясында да бір-бірінен сипаттамалары бойынша ерекшеленетін құбылыстарды өте дұрыс көрсетеді.
РҒА СБ ЯФИ-ДАҒЫ ЭЛЕКТРОН-ПОЗИТРОНДЫ КОЛЛАЙДЕРЛЕРДЕГІ БӨЛШЕКТЕР ФИЗИКАСЫ БОЙЫНША ЭКСПЕРИМЕНТТЕР
Мақала 28.05.2024 ж.өткен ҚР ЯФИ және Ресей Ғылым академиясының ЯФИ семинарында баяндама материалдары бойынша дайындалды. Қарама-қарсы сәулелі қондырғылар (коллайдерлер) қазіргі уақытта эксперименттік жоғары энергетикалық физиканың негізгі құралдарының бірі болып табылады. Мұндай алғашқы қондырғылар өткен ғасырдың 60-шы жылдарының басында пайда болды және ЯФИ осы салада ізашар болды. 1967 жылы әлемдегі алғашқы e+e-коллайдер EPP - 2-де электронды-позитронды жойылуда адрондардың тууын ЯФИ-де зерттеудің алғашқы нәтижелері жарияланды. Қазіргі уақытта әлемде төрт e+e-коллайдер бар, олардың екеуі, 1 ГэВ-қа дейінгі сәулелік энергиясы бар VAPP-2000 және 6 ГэВ-қа дейінгі энергиясы бар VAPP-4M ЯФИ-де жұмыс істейді. Мақалада осы коллайдерлердегі эксперименттер, осы зерттеулердің негізгі мақсаттары мен мотивациясы сипатталған. Қарама-қарсы электронды-позитронды сәулелері бар қондырғылар қазіргі уақытта адрондар мен лептондардың параметрлері мен өзара әрекеттесуі туралы нақты мәліметтер алуға мүмкіндік беретін жоғары энергиялы эксперименттік физикадағы негізгі құралдардың бірі болып табылады.
ИМПУЛЬСТІК ВАКУУМДЫҚ ДОҒАЛЫҚ ПЛАЗМАДАН ТҰНДЫРЫЛҒАН МЫС ЖАБЫНДАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ
Жұмыс вакуумдық доғалық плазмадан тұндырылған металл қабаттарының құрылымын зерттеуге арналған. Температуралық өрістердің жоғары градиенттері әсерінен және тығызды доғаның термиялық плазмалық жағдайында біркелкі емес құрылымды, кеуекті, бетінде металл тамшылары бар жабындар түзіледі. Термиялық плазмадан тұндырылған металл қабаттарын зерттеу осы жабындардың ерекше қасиеттері мен бірегей құрылымына байланысты өзекті болып табылады. Біздің зерттеуіміздің мақсаты импульстік жұмыс режимінде вакуумдық доғаның плазмасынан тұндырылған мыс жабынының құрылымының эволюциясын бақылау болып табылады. Әдістің ерекшелігі мынада: импульстік режим аз энергия тұтынуды қамтиды, сондықтан ол стационарлық доғаға қарағанда үнемді, алайда доғалық плазманың тән физикалық ерекшеліктері сақталады. Тәжірибелік мақсат – энергетика сасында қолдану үшін алюминийге жұқа мыс қабатын алу. Тәжірибелердің нәтижесінде 15-40 минут тұндыру уақытында алюминий астарларының бетінде мыс қабатының айтарлықтай тығыздалу процесі байқалды. Шөгу уақытының беттік ақаулардың мөлшеріне әсері талданған. Тұндырудан 30 минут бұрын қаптамада нанолшемді жоғары дисперсті сфералық құрылымының түзілуі байқалды, 30 минуттан кейін жабын құрылымының біртектілігі қалың қабатқа айналуы байқалды. Бұл әрекетті нано өлшемді шаң қабаттарының жабынының бастапқы қалыптасуымен түсіндіруге болады. Астар температурасы өзгерген кезде наноөлшемді кластерлер фазалық ауысулармен бірге ұлғаяды және ыдырайды. Ілеспе жағымсыз фактор металл оксиді фазаларының тұндыру болды. Зерттеудің бұл саласын дамыту импульстік доғаларда қабаттың шөгуінің жоғары жылдамдығына қол жеткізілетіндіктен қажет, сондықтан бұл әдісті дамыту арқылы жабындардың қасиеттерін жақсарту қажет
ТЫҒЫЗ ПЛАЗМАДА СУТЕГІ-КРЕМНИЙ ЖӘНЕ СУТЕГІ-ГРАФИТ ҚОСПАЛАРЫ ҮШІН ДИФФУЗИЯ КОЭФФИЦИЕНТІН ЗЕРТТЕУ
Тығыз сутегі бойынша ыстық тығыз материя мен инерциялық ұстап тұратын термоядролық синтез бойынша жүргізілген теориялық және эксперименттік зерттеулер қазіргі күнде өте маңызды болып табылады. Сондай-ақ, бұл алып планеталардың ішкі динамикасын, жұлдыздар маңындағы заттың аккрециясын, радиациялық қысымның әсерін және олардың ішкі құрылымындағы конвекция және диффузия процестері мен спектрлік эволюциясын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Тығыз ортадағы жылу тасымалдау және диффузия процестерін зерттеуде металлдық сутегі негізгі рөл атқарады. Ол ғылым мен техникада асқын өткізгіш ретінде маңызды практикалық қолданыстарға ие бола алады. Бұл жұмыста тығыз сутекті плазмада өтетін диффузия процесі зерттеледі. Дебай потенциалы негізінде тығыз плазма үшін плазманың идеалды емес параметрінің әр түрлі мәндері үшін диффузия коэффициенттері Чепман-Энског әдісімен сутекті плазмадағы кремний және көміртекті материалдары үшін бағаланды. Дебай потенциалы негізінде алынған нәтижелер молекулалық динамика, AA-TCP (average-atom, two-component plasma model) модельдерімен салыстырғанда Γ < 1 әлсіз байланыс шегінде жақсы сәйкестік табады
ТЫҒЫЗ ДЕЙТЕРИЙ-ТРИТИЙ ПЛАЗМАСЫНЫҢ ТРАНСПОРТТЫҚ ҚАСИЕТТЕРІ
Жылы тығыз зат бүкіл әлемде тәжірибелік және теориялық тұрғыдан қарқынды түрде зерттеледі. Жоғары температура мен қысымда сұйықтың, газдың, қатты дененің және плазманың қолданыстағы теориялық үлгілері заттың экстремалды күйіне қолданылмайды. Бұл модельдерді қолданудағы негізгі кедергі ортаның күшті идеалды еместігі, яғни бөлшектердің өзара әрекеттесуінің және кванттық әсерлердің маңызды рөлі болып табылады. Тығыздық пен температураның кең диапазонындағы материалдардың тасымалдау қасиеттері, атап айтқанда, экстремалды жағдайларда заттар үшін әртүрлі салаларда маңызды. Кейбір қызықты жүйелерге алып планеталардың интерьері, ақ ергежейлілер және эксперименттерде лазерлік қыздыру және соққымен қысу нәтижесінде пайда болатын қыздырылған тығыз заттар кіреді. Сонымен қатар, қыздырылған тығыз зат инерциялық термоядролық синтез қондырғыларының дамуына байланысты белсенді түрде зерттелуде. Тәжірибелердегі экстремалды жағдайларда диагностиканың қиындықтарына байланысты тығыздықтың функционалдық теориясына негізделген кванттық молекулалық динамикалық (QMD) модельдеу қыздырылған тығыз заттардың қазіргі заманғы зерттеулерінің құрамдас бөлігіне айналды. Бұл жұмыста тығыздықтың функционалдық теориясына (DFT симуляциясы) негізделген әдістерді қолданып бериллийдің тасымалдау қасиеттерін есептеу нәтижелерін ұсынылды. Біз қыздырылған тығыз бериллий параметрлерінің әртүрлі мәндері үшін DFT-симуляциясы негізінде диффузия мен тұтқырлық коэффициенттерін есептелді.
Fe₃O₄ НЕГІЗІНДЕГІ НАНОҚҰРЫЛЫМДЫ КОМПОЗИТТІК ТАЛШЫҚТАРДЫ ЗЕРТТЕУ
Заманауи іргелі және қолданбалы зерттеулерде наноқұрылымдары бар қорғаныс материалдары барған сайын танымал бола бастады, бұл олардың медицина, фармацевтика, электроника және т.б. сияқты салаларда кеңінен қолданылуына әкеледі. Бұл жұмыс магниттік нанобөлшектерді суперпарамагниттік қасиеттерімен полимер талшықтарының құрылымдарына біріктіруге арналған химиялық конденсация әдісін қарастырады, бұл электромагниттік сәулеленуден қорғауға қабілетті материалдарды әзірлеудің жаңа көкжиектерін ашады. Магнетит нанобөлшектері (Fe3O4) темір тұздарының екі сулы ерітіндісінің оңтайлы қатынасында химиялық конденсация әдісімен синтезделді. Бастапқы реагенттер ретінде темір сульфаты (FeSO4·7H2O), темір трихлориді (FeCl3·6H2O) және 25% аммиак сулы ерітіндісі (NH4OH·H2O) қолданылды. Зерттеулер синтезделген магнетит нанобөлшектерінен алынған ультра жұқа композициялық талшықтарды зерттеуге бағытталған. Жұмыста магниттік толтырғыштардың кристалдық құрылымына, фазалық құрамына және физика-химиялық қасиеттеріне егжей-тегжейлі талдау жасалады. Ол үшін сканерлеуші электронды микроскопия (SEM), трансмиссиялық электронды микроскопия (TEM), рентгендік құрылымдық талдау (XRD) және энергетикалық дисперсиялық рентгендік спектроскопия (EDAX) сияқты бейнелеу әдістері қолданылады. Сондай-ақ, композициялық материалдардың скринингтік қасиеттеріне әсер ететін факторларға талдау жасалады. Нәтижелер полимерлі талшықтарды әртүрлі жоғары технологиялық салаларда қорғаныс материалдары ретінде қолдану аясын едәуір кеңейте алады.
ЖАЛПЫ ФИЗИКАЛЫҚ ПРИНЦИПТЕР ТҰРҒЫСЫНАН ҚОҒАМНЫҢ ДАМУЫНДАҒЫ НЕГАТИВИЗМНІҢ ТАБИ
Әлеуметтік дамудың түрлі сыртқы тенденцияларының пайда болу табиғаты қарастырылады. Ақыл-ойдың өнімі болып ғылыми және технологиялық жетістіктер аясында олар адамзат өркениетіне бөтен (кіргізілген) атрибут ретінде көрінеді. Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардың жалпы әдістерін қолдану, мәдениеттің, білімнің, этиканың, экономиканың және саясаттың деградация феноменін түсіндіру мүмкін емес. Осыған байланысты, қоғам мен тұтастай оның ішкі даму тенденцияларын, сондай-ақ, оның негізгі ғылыми принциптерімен кеңінен зерттелген ескеру, талдау негізінде физикалық негізделеді. Қоғамды қамтамасыз ету жүйе ретінде қарастыру арқылы зерттеуде әлеуметтік саладағы энергия минимумының принципі мен Гамильтонның ең аз әрекет ету принципінің әлеуметтік салдары дәйекті түрде зерттелген. Қоғамның және жеке тұлғаның интеллектуалды-рухани жағдайы мен әлеуметтік әрекеті туралы түсініктерге сүйене отырып, қоғамдағы әлеуметтік өзгерістердің да бір модераторларының әрекеті бұрыннан осы принциптердің көріністерімен онтологиялық түрде нақты болуы мүмкін. Қоғамның және болашақ жағдайын талдауға ең жалпы және күрделі маңызды әдіс - бұл энтропия ұғымы мен термодинамиканың екінші заңының адамның іс-әрекетінің барлық салаларының талдауына қолдану. Қоғамның дамуының энтропиялық тенденцияларын жоюға бағытталған, мұндай өзгерістердің негізгі сәті оны ашық жүйеге айналдыру болып табылады. Ұсынылған әдісті қолдану негізінде әртүрлі әлеуметтік-философиялық тұжырымдамалардың құндылығы туралы қорытындылар жасалады.
PYTHON БАҒДАРЛАМАСЫНДА ПОТЕНЦИАЛ ӨРІСТЕГІ НУКЛЕИД ҚОЗҒАЛЫСЫНЫҢ КИНК - АНТИКИНК ШЕШІІМДЕРІ
Бұл мақалада Инглендер моделінің потенциал өрістегі байланыс түрін жазу қарастырылады. Моделде нуклеидтер бір жалпы жіппен байланысқан маятник ретінде көрсетіледі. Инглендер моделіне негізделген-сызықтық емес жүйелерді сипаттайтын синус-Гордон теңдеуі зерттеледі. Сызыкты емес Пейрард-Бишоптың жаңа моделі, Поланд-Шераг, Якушевич және Скотт моделдері қарастырылады. Инглендер моделі арқылы ДНҚ молекуласының жұмыс істеу қабілеті түсіндіріледі және графикалық құрылым ретінде қарастырылады. Инглендер моделіндегі құрылымдық өзгерістердің негіздері кинк және антикинк сипатталады. Кинк-анитикинктердің сипаттамаларының аналитикалық және сандық мәндері есептеледі. ДНҚ молекуласының сызықты емес моделдерінде топологиялық аспектілерді қалай қолданатыны көрсетіледі. ДНҚ-ның күрделі динамикасы және оның топологиялық ақаулары сипатталады. Динамикалық процесті теңдеуді ДНҚ-ға қолдану арқылы транскрипция немесе репликация кезінде моделдеу қарастырылады. ДНҚ параметрлерін қолдана пайдалана отырып кинк және антиткинк түрінде теңдеудің шешімдері алынады. Кинк және антикинктің энергия тығыздығы табылады. Кинктер мен антикинктердің тығыздық қисықтары мен беттері сәйкес келетін графиктер тұрғызылады. Шешімдерді табу үшін дифференциалдық теңдеулерде айнымалыларды бөлу әдістері қолданылады. Python бағдарлмасын қолдану арқылы кинктер мен антикинктердің өзара әрекеттесуін 2D және 3D графиктері алынады.
БИКВАТЕРНИОНДЫҚ КӨРІНІСІ АРҚЫЛЫ ЖАРЫҚ АЛДЫ ЖЫЛДАМДЫҚТА ЖАСАЛҒАН МАКСВЕЛЛ ТЕҢДЕУЛЕРІНІҢ ТАСЫМАЛДАУ ШЕШІМДЕРІ
Әртүрлі көліктердің платформаларында орналасқан жылжымалы электромагниттік толқындық сәулелену көздері қолданыстағы электромагниттік толқындық сәулелену көздерінің ішінде ең көп таралады. Дереккөздің өзіндік формасы мен оның жұмысының сипаты, сондай-ақ қозғалыс жылдамдығы әртүрлі электр өткізгіштігі мен магниттік өткізгіштігі бар ортада толқынның таралу процестеріне айтарлықтай әсер ететіні анық. Мұнда Максвелл теңдеулерінің бикватерниондық жалпылауы болып табылатын бикватерниондық толқын теңдеуінің тасымалдау шешімдері құрастырылған және зерттелген. Бұл теңдеулер электромагниттік (ЭМ) ортадағы толқындардың таралу жылдамдығынан аз болатын тұрақты жылдамдықпен (жарық жылдамдығы) бекітілген бағытта қозғалатын ЭМ толқындар және электро-гравимагниттік толқындар (ЭГМ) ЭМ өрістерде таралуын сипаттайды. Жарықтан жоғарыдан бастап, жарыққа дейінгі барлық жылдамдық диапазонында қозғалатын объектілердің ЭМ өрістерін сипаттайтын негізгі және жалпылама тасымалдау шешімдері жасалды. Фурье жалпыланған функцияларының түрлендіруін пайдалана отырып, ЭМ өрісін сипаттайтын Z осінде қозғалатын нүктелік сәулеленуі арқылы жасалатын бикватернион Грин функциясы (бифункция) қозғалатын координаттар жүйесінде тұрғызылды. Өрістің энергия тығыздығы және Пойнтинг векторы анықталған. Қозғалыс жылдамдығы өріс сипаттамаларына әсері зерттелді.
Авторлық құқық (c) 2024 Ashyq júıeler evolúsıasy máseleleri jýrnaly